Helmond krijgt omstreeks het jaar 1232 stadsrechten. In de oude burcht heeft onder andere hertogin Maria van Brabant haar domicilie. Zij was een dochter van hertog Hendrik I van Brabant, die in 1220 de heerlijkheid Helmond kocht. Maria stichtte het Cisterciënzerklooster Binderen, waardoor in de loop der tijd het landbouwareaal in Helmond fors toenam.

De naam Helmond zou een samenstelling kunnen zijn van 'hel', dat laaggelegen plaats betekent, en 'mond', dat een versterkte plaats aanduidt. De oude burcht heeft wellicht Helmond geheten. De naam kan goed zijn overgegaan van de burcht op de nederzetting, die uitgroeide tot de huidige stad.

Het fraaie kasteel, dat Jan III van Berlaer circa 1400 voltooit, komt in de plaats van de burcht, die sindsdien ''t oude huijs' heet. Tegelijkertijd met de bouw van het nieuwe kasteel legt Helmond verdedigingswerken aan in de vorm van wallen en een gracht. Het kasteel maakt deel uit van de vestingwerken.